ENTham luận sẽ bắt đầu với những quan sát biến động về mặt từ ngữ. Có “ Từ Lạ” xuất hiện trong bối cảnh thời kỳ đầu chập chững của nghệ thuật đương đại VN. Như một truy nghiệm lại sử nghệ thuật trong khoảng 20 năm trở lại đây.
- Trước năm 2000: Curator là một “Từ Lạ” nhưng nó không từ trên trời rơi xuống. Trong giới lúc đó ghi nhận thế nào về từ lạ này? Đã có những lầm tưởng nào xảy ra lúc đó không? Làm thế nào để mô tả, nhận biết công việc của curator lúc đó?
- Sau năm 2000: từ Giám Tuyển ra đời như một cách gọi cho “Từ Lạ”. Từ Giám Tuyển này có thuần túy là một giải pháp chuyển ngữ? Hay hơn thế bản thân cũng là một niềm tin mang tính thẩm mỹ? Tuy vậy những ngày đầu cụm từ này không dễ dàng được tiếp nhận có phải cũng là một điều dễ hiểu?
- 2010 trở đi: Chúng ta dường như còn quên mất chúng ta đang dùng từ Giám Tuyển một cách nhuần nhuyễn và quen thuộc từ lúc nào không hay?
…
Chúng ta sẽ tiếp tục quan sát và ghi nhận từ những biến động về cách gọi theo thời gian, liệu nó đã có thay đổi đa dạng nào trong các lứa thực hành giám tuyển khác nhau trong khoảng 20 năm nghệ thuật đương đại VN
…
Quãng Vào đầu những năm 2000, đó là lúc nghệ thuật đương đại đã có được ít nhất vài năm diễn biến. Thỉnh thoảng trong các hoạt động nghệ thuật đương đại xuất hiện và được nhắc đến cụm từ chỉ một chức danh người có liên quan đến công tác tổ chức triển lãm hay dự án, đó là CURATOR. Theo thời gian, từ này có tần xuất được nhắc đến ngày một nhiều hơn. Mặc dù trong giới lúc đó không ít người có những cách hiểu và cảm nhận được curator là gì hoặc liên quan đến cái gì. Nhưng để rõ ràng về thuật ngữ thì hẳn là còn rất nhiều bối rối và tranh luận. Sau đó ít lâu, người có nỗ lực khai phá vấn đề này là Như Huy. Anh ta đưa ra một cách gọi cho từ curator là Giám Tuyển. Ngay tại thời điểm đó nhiều người cũng dè dặt với cách dùng từ Giám Tuyển. Nhưng qua thời gian cho đến bây giờ, như chúng ta đã thấy từ Giám Tuyển đã trở nên thông dụng như thế nào trong đời sống nghệ thuật ở Việt Nam. Sự thông dụng này dẫn tới một quy ước đi tới chuẩn hóa cho việc chuyển ngữ từ Curator. Nhưng ngay cả điều đó cũng không làm mất đi hoàn toàn sự đa dạng trong nỗ lực thử đưa đến thêm cách hiểu khác. Vài năm trước chúng ta còn được nghe đến một cụm từ Sách Triển Nhân. Nếu không nhầm là do anh Nguyễn Thế Sơn đưa ra cách gọi đó dựa trên nền tảng Hán ngữ mà thành. Sự đa dạng này cần được nhìn nhận chứ không phải cách gọi mới thay thế cho cách gọi cũ. Hay nó cũng không nhằm giải quyết cục bộ là cách gọi nào thì hợp lý hơn?
Khi có từ Sách Triển Nhân, lại là một cơ hội tốt giúp chúng ta thấy được nhiều hơn ý nghĩa và nội dung của từ Giám Tuyển. từ Sách trong Sách Triển Nhân có thể được hiểu như chiến lược – sách lược. Bản thân nó trong ý tại đã hàm chứa nội dung của một tầm nhìn chiến lược – nhãn quan. Hoặc như một đòi hỏi hơi khắt khe thì đây là năng lực hạt nhân của mọi thực hành giám tuyển. Nếu thiếu nhãn quan mọi nỗ lực của người thực hành giám tuyển sẽ rất gần với một người quản lý điều phối dự án nghệ thuật, hoặc một công tác nào đó từ phía ban tổ chức nghệ thuật… khi một giám tuyển có nhãn quan là họ như thấy trước được cục diện để hình dung cấu trúc của dự án/ triển lãm. Bởi thế, sự Tuyển cũng đồng thời là sự phát hiện để lựa chọn. Hay nói cách khác sự tuyển của Giám Tuyển không nhất thiết là quá trình đến sau một cách tuần tự mà gần như đồng thời khi họ thấy toàn cảnh/ cục diện. Vậy yếu tố Sách lược rất quan trọng đối với Sách Triển Nhân thì yếu tính đó vốn nó đã phải nằm sẵn trong sự Tuyển? Vấn đề chỉ là nó không hiển hiện ra bề nổi về mặt chữ nghĩa mà thôi. Thông qua sự tuyển, nó cũng sẽ bộc lộ cá tính và phong cách giám tuyển nhiều hơn so với sự giám?
Trong Sách Triển Nhân, thì chữ Triển thuộc nghĩa triển lãm. Nhưng thật thú vị khi mặc dù không đúng về mặt ngữ nghĩa nhưng lại khá trùng lặp ở công việc triển khai (triển). Giám Tuyển không những là người kiến tạo và đề xuất mà thực sự cũng là người triển khai tiếp tục công việc của dự án/ triển lãm qua sự giám (dõi theo, săn sóc,…) dù là trực tiếp hay gián tiếp. Dù họ làm một mình hay có cả một team… Thì Giám Tuyển cũng là người hành động chứ không chỉ thiên về những công việc trí não và đứng từ xa. Về mặt “cự ly” họ luôn ở bên nghệ sĩ. Cũng cần nói thêm là sự giám và sự tuyển không hoàn toàn là những công đoạn chặt khúc. Khi có sách lược và cấu trúc dự án/ triển lãm thì nó cũng đồng thời tạo ra tính quy định cho khâu vận hành theo một mức độ nào đó.
Từ cách gọi, có những trao đổi nảy sinh khi chúng ta bàn đến công việc này. Ví dụ, sẽ có những phân hóa các phong cách giám tuyển. Có người sẽ thiên nhiều hơn về khâu “Tuyển” mà khá buông và thoáng ở khâu “Giám” và ngược lại. Hoặc có người sẽ rất tập trung ở khâu sách lược và không quá quan trọng và khâu triển khai và vận hành… Cũng có những người sẽ hài hòa gần như hoàn hảo ở tất cả các khâu.
Chúng ta cũng có thể dễ dàng nhìn thấy hiện nay có hai dòng chính tương đối rõ rệt là: Giám Tuyển và Nghệ sĩ/ Giám tuyển. Hai dòng này đều có những ưu thế và sự khác biệt.
Nghệ sĩ hiểu về phong cách giám tuyển cũng hữu ích như chiều ngược lại từ phía các giám tuyển hiểu về nghệ sĩ mà mình sẽ làm việc cùng.
Quay trở lại mốc thời gian lịch sử của ngành giám tuyển,
Trong một bài viết của tôi gần đây cho Trần Lương. Tôi có thuật lại một kỷ niệm 2003 khi đi xem Triển lãm ‘Xanh Đỏ & Vàng”. Tôi được một người bạn dẫn đi khai sáng. Tôi hỏi curator là gì? Bạn tôi nói đại loại là người làm tổ chức triển lãm, và không quên so sánh cho tôi dễ hiểu hơi giống như Đạo Diễn. Sự thiếu hiểu biết của tôi lúc đó thật hài hước tựa như câu truyện “Thầy Bói Xem Voi”. Lúc đo tôi thấy Trần Lương hơi giống một MC, nhưng tôi cũng hiểu nó không phải là MC mà là một cái gì đó quan trọng và đặc biệt hơn thế… Cùng với quãng thời gian đó tôi còn ngây ngô nghĩ rằng một trong những mảng công việc chính của giám tuyển là xin tài trợ hoặc là người kết nối với những nguồn tài chính để giúp đỡ các hoạt động nghệ thuật phi lợi nhuận. Tôi được một người chị đồng nghiệp cảnh báo: “ồ không đâu, đó không phải là sở trường của họ. Curator đâu phải là chuyên gia đi xin tài trợ…”
Poster Triển lãm ‘Xanh Đỏ & Vàng” (2003)
Cuối năm 2006 là mốc thời gian sinh viên khóa chúng tôi phải đăng ký duyệt đề tài viết luân văn tốt nghiệp. Tôi có đăng ký đề tài: Hiện trạng Giám Tuyển (curator) ở Việt Nam. Sự hào hứng của tôi được khích lệ bở 1 vài người bạn thân và thầy Trần Hậu Yên Thế lúc đó. Bước vào lần duyệt sơ bộ bao gồm một số thầy cô trong khoa. Khi đó họ mới chỉ nghe phong phanh về dạng công việc của Curator trong các hoạt động nghệ thuật đương đại gần đây. Từ giám tuyển đối với họ lại là một thách thức mới toanh. Kết quả tôi được các thầy góp ý chỉ nên dùng nguyên từ curator. Lần duyệt chính thức trước hội đồng toàn trường, đề tài của tôi bị bác bỏ. Vì các thầy còn chưa hiểu rõ về nó. Những vấn còn đang mù mờ thì hãy tạm để sang một bên.
Cuối năm 2007, trong một buổi phỏng vấn để tuyển người vào Viện Nghiên Cứu Mỹ Thuật. Câu hỏi quan trọng dành cho tôi là: tốt nghiệp loại gì? Luận văn tốt nghiệp cậu viết về đề tài gì?
…
Trả lời:
Tốt nghiệp loại giỏi. Đề tài luận văn (được duyệt): Mối Quan Hệ Giữa Động & Tĩnh Trong Hội Họa
Người của Viện hỏi tôi với vẻ ngạc nhiên:
Chúng tôi cũng được một vài người giới thiệu về cậu, cũng thấy cậu là một gương mặt sinh viên năng động bắt đầu tham gia vào một số hoạt động nghệ thuật đương đại. Vậy chẳng lẽ 5 năm học cậu không nghĩ ra được cái đề tài gì hay ho hơn sao mà chọn cái đề tài này nhàm thế?
Trả lời:
Đề tài này của các thầy giao cho e, còn đề tài của em không được duyệt: Thực Trạng Curator Ở Việt Nam
Người của Viện nói với tôi:
Không được duyệt cũng phải, vì curator ở Việt Nam đã làm gì có gì đáng kể để mà nghiên cứu về thực trạng… Cậu nhìn xem cả nước bây giờ đáng kể nhất là curator Trần Lương. Mới đây thì bắt đầu xuất hiện thêm Như Huy ở tít trong Sài Gòn… Phải để một thời gian dài nữa may ra mới có thứ để mà nghiên cứu này nọ khi nó có tương quan.
Gần 15 năm sau, khi tôi đọc được thông tin opencall của Nguyen art foudation, họ kêu gọi tìm kiếm những giám tuyển ứng cử để làm một triển lãm cho bộ sưu tập crua họ. Tôi mới giật mình nhớ lại câu truyện của 15 năm trước khi cả nước chỉ có một curator. Khi có một thể thức open call như vậy được tao ra cho giới giám tuyển thì có nghĩa là chúng ta cũng hiểu nó đang ở một tương quan đa dạng và nhiều lựa chọn như thế nào. Cũng như việc khi bắt tay vào tổ chức hội thảo này, chúng tôi đã không quá khó khăn để liệt kê ra 20 -30 giám tuyển Việt Nam.
Những “nghị sự” bên lề cho ta biết thêm những điều gì?
- Một cuộc trà dư tửu hậu gần đây với nghệ sĩ/ giám tuyển Nguyễn Huy An. Nhân công chuyện, chả là chúng tôi cũng đang phải hoàn thành tham luận nên trong khi trao đổi về chuyên môn có truy nghiệm lại quá khứ thời mới tập tành làm nghệ thuật. Nguyễn Huy An có nhắc đến một anh bạn nghệ sĩ rất hay nhưng cũng có phần “hoang sơ” kiểu giai làng. Anh này có giải thích nôm na về sự hiểu của mình với công việc của người Curator (lúc đó gần như chưa phổ biến từ giám tuyển). Qua mô tả của anh, mọi người sẽ hiểu curator hơi giống một người giữ trật tự cho chợ… Sẽ không để tình trạng người bán rau ngồi lẫn sang khu người bán cá. Người bán thịt ngồi lẫn sang khu bán gạo. Người sẽ không để tình trạng các tiểu thương ngồi tràn lan vô tổ chức gây ách tắc mà tạo ra một tổng thể đường đi lối lại cho chợ…
Chúng tôi cũng khá tấm tắc về điều này, mặc dù nó cũng có chút cục bộ và không hoàn toàn đúng vì còn phụ thuộc vào vị trí, bối cảnh cụ thể,..vv. Nhưng nghe rõ là cũng có lý.
Sau quan điểm vừa nêu trên, tôi cũng bị đồng nghiệp chất vấn lại khá thẳng thắn như sau:
Vậy hãy nhìn lại mình đi, khi cách nhóm Phuluc giám tuyển chuỗi kho chứa các tác phẩm của 29 nghệ sĩ trong dự án ‘Những Chân Trời Có Người Bay 4’. Họ hầu như không được làm gì ngoài việc thụ động nộp tác phẩm cho giám tuyển.
Banner sử kiện trên facebook ‘Curatorial Talk Những Chân Trời Có Người Bay 4‘
Vâng không có gì oan uổng ở đây cả, chúng tôi đã làm công việc của giám tuyển và các nghệ sĩ trong dự án đó cũng làm đã làm công việc của họ. Khách quan mà nói tôi thấy ai cũng đã cố gắng hoàn thành nghĩa vụ của mình tốt nhất có thể như những người hiểu chuyện. Vậy công việc ở đây là gì vậy. Chúng tôi đề xuất một kế hoạch rất minh bạch và cụ thể, nó có bối cảnh nghệ thuật cụ thể cho việc đặt hàng là Skylines4 (một tương quan khác biệt với những mùa Skylines trước đó). Nó có bối cảnh xã hội đặc thù ở thời điểm đó (2020 thời điểm dịch covid). Từ đó nó có những nguyên tắc và quy ước để mọi người tuân thủ để khả thi cho việc vận hành. Nó là chuỗi ràng buộc từ nhiều phía chứ không thuần túy là mối quan hệ của giám tuyển và nghệ sĩ nữa. Nó là ràng buộc của cả đơn vị doanh nghiệp chủ kho cũng như của họ với những cam kết về mặt luật pháp trong bảo mật kinh an ninh cũng như sự gia tăng những ngặt nghèo ở hoàn cảnh xã hội đang chống dịch covid. Khi chúng ta tự nguyện gật đầu để chơi một cuộc chơi mà ngay từ đầu trong cái rọ đó quá thiếu tự do và đầy ngột ngạt. Nhưng tại sao mọi người vẫn hưởng ứng? Là mọi người nhận thấy các giám tuyển cũng không có nhiều tự do để mà cho họ tự do. Ai ai đều phải ở trong hoàn cảnh đó. Chỉ có điều đây là sự chủ động thiếu tự do tạm thời. Không phải sự thụ động và không có chỗ cho tâm lý nạn nhân nên không có tiếng kêu thiếu tự do nào chính đáng từ phía nghệ sĩ đòi hỏi giám tuyển. Có chăng nó chỉ có những lời động viên nhau rằng: ồ chúng ta đang cùng nhau chơi một trò kỳ quoặc và chúng ta sắp đi qua nó rồi. Có một sự thật là chúng tôi không từ chối bất kỳ một đối thoại nào từ phía nghệ sĩ, nó vẫn xảy ra.Chúng tôi không đáp ứng được những gì mà chúng tôi không có khả năng định đoạt. Thể thức này được tạo nên bởi quá nhiều thứ nằm trong tay đơn vị chủ quản không gian. Mà chiến lược của giám tuyển là bằng mọi giá để dự án được khả thì chúng ta phải thuận theo những quy ước hiện hành. Và chúng ta là những người thực hiện theo đúng những cam kết có trong hợp đồng. Nên khả năng nhìn nhận của nghệ sĩ trong dự án này còn nằm ở chỗ, họ tin vào giám tuyển là người biết rõ nhất những rủi ro. Và giám tuyển là người đang đảm bảo để mọi thứ được xảy ra và kéo dài chứ không phải ngày một ngày hai rồi tắt ngóm. Nghệ sĩ sẽ là người thẩm định khắt khe nhất những đề xuất của giám tuyển. Một khi họ đã gật đầu với giám tuyển mà họ cảm thấy không hạnh phúc thì có lẽ là vì giám tuyển không có bổn phận làm nghệ sĩ hạnh phúc. Hơn nữa, từ phía cá nhân mình trong dự án này tôi là giám tuyển. Nếu tôi là nghệ sĩ tôi chỉ gật đầu với đề xuất của họ nếu họ thuyết phục được tôi bởi lý do chuyên môn. Và nó làm tôi tin giám tuyển đó cần tôi như một mảnh ghép cổng hưởng cho tổng thể để nó khiến cho tổng thể tốt hơn.
- Tại sao chúng ta thỉnh thoảng vẫn thích đưa ra so sánh mặc dù biết tỷ lệ sai lệch là không nhỏ?
Tôi thấy rằng rất nhiều các tài liệu tham khảo, bao gồm những quan niệm về thực hành giám tuyển, những bài giới thiệu về đặc thù nghề nghiệp của ngành này nói chung đều khá đầy đủ có thể tiếp cận được. Nhưng trong một số trường hợp đặc biệt hơn, thường là đề ngắn gọn nôm na cho một bên thứ 3 có thể nắm bắt được ngay và luôn Giám tuyển là gì? Thì chúng ta thỉnh thoảng vẫn sử dụng phương pháp so sánh và tham chiếu cho họ hiểu. Điều này chủ yếu dựa vào nền tảng lịch sử của cái đã định hình. Tức cái đưa ra làm so sánh và tham chiếu vốn đã có một hệ giá trí phổ quát để qua đó thấy cái tương tự đang cần làm sáng rõ hơn.
Và khi đó, chung quy lại tôi thấy mọi người hay nêu ví dụ giám tuyển hơi giống Đạo Diễn trong điện ảnh hoặc Huấn Luyện Viên trong bóng đá.
Cả hai ví dụ so sánh trên đều có những vấn đề khá cục bộ. Và có thể nó đúng với một vài trường hợp đặc biệt mà thôi.
Từ năm 2007 tôi cũng được một người trong giới thỉnh giáo rằng Curator không giống Đạo Diễn và cũng thật khó khi phải so sánh như vậy, và nếu bắt buộc phả đưa so sánh thì anh ta thấy curator giống vai trò Nhà Sản Xuất hơn là đạo diễn.
Gần đây tôi cũng có một buổi trà dư tửu hậu rất hăng với Giám tuyển Lê Thuận Uyên và một vài người khác. Cũng xoay quanh câu chuyện, nếu phải đưa ra so sánh Giám tuyển.
Tôi cũng không đồng tình lắm việc so sánh giám tuyển giống HLV bóng đá còn nghệ sĩ là cầu thủ. Mà tôi thấy một mối quan hệ khác trong một câu lạc bộ bóng đá có thể mô tả tốt hơn giữa giám tuyển và nghệ sĩ. Đó là mối quan hệ của HLV và Giám Đốc Kỹ Thuật (Giám Đốc Thể Thao). Trong đó Giám tuyển là Giám Đốc Kỹ Thuật và nghệ sĩ là HLV. Tất nhiên buổi trò truyện của chúng tôi không đi đến đâu cả vì một vài người còn lại không thực sự hiểu quá nhiều về thực hành giám tuyển nhưng họ có hiểu về bóng đá. Ngược lại giám tuyển Lê Thuận Uyên thì không hiểu nhiều bóng đá. Đó là một câu chuyện vui và chúng tôi đã gác lại nó. Tôi nghĩ rằng mình có thể đợi khi giám tuyển Như Huy ra Hà Nội dự hôi thảo. Anh hiểu về bóng đá, tôi sẽ tham khảo anh về ví dụ này.
Vũ Đức Toàn làm việc chủ yếu với trình diễn và sắp đặt. Thực hành của anh gắn bó với mối tương quan giữa khán giả và người trình diễn, những nghi lễ xã hội, và bối cảnh được pha trộn từ những khoảng thời gian lịch sử đã chấm dứt hoặc là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Vũ Đức Toàn tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam khoa Lý luận và Lịch sử Nghệ thuật. Từ 2005 đến nay, Toàn là biên tập viên tại Hội Mỹ thuật Việt Nam, làm việc tại những tạp chí trực thuộc Hội. Năm 2010, Vũ Đức Toàn và Nguyễn Huy An thành lập nhóm Phụ Lục, một nhóm nghệ sĩ thực hành trình diễn tại Hà Nội. Vũ Đức Toàn được biết đến với các triển lãm cá nhân tiêu biểu gồm: Mỗi Tuần Trăng Vỡ Mật (Á Space, Hà Nội, 2023) và Ra Đi Mất Trật Tự (Nhà Sàn Collective, Hà Nội, 2017). Các liên hoan trình diễn quốc tế và triển lãm nhóm tiêu biểu gồm: Quay Lại Hòn Đảo Phía Nam (Đài Loan, 2017), triển lãm và lưu trú trình diễn MoT+++ (TP. HCM, 2017), Guyu Action (Trung Quốc – Hồng Kông – Đài Loan, 2016), PAN ASIA 5 (Hàn Quốc, 2012), U Lành Tính (Hà Nội, 2011). Anh là một thành viên ban giám tuyển của Nhà Sàn Collective từ 2013 và đã giám tuyển các dự án nổi bật gồm Những Chân Trời Có Người Bay 4 (Mini Kingkho, Hà Nội, 2020 cùng các thành viên khác của nhóm Phụ Lục), Tổng kết Quý IV (Á Space, Hà Nội, 2023), Trái Tim Bên Lề (Manzi Art Space, Hà Nội, 2023), Sáng – Trưa – Chiều – Tối (Á Space, Hà Nội, 2022), IN:ACT 2022 (Nhà Sàn Collective & Á Space, Hà Nội, 2022) và Tái Nạm (Mơ Art Space, Hà Nội, 2022).