ENMột lưu trữ mang tính quan hệ: Ghi chép thực địa về những cuộc tụ họp tại Hà Nội
Qiqian Zeng
Trên chuyến xe buýt đến Trung tâm Nghiên cứu Nghệ thuật của MMCA (Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại Quốc gia) tại Gwacheon, băng qua sông Hàn, tôi chợt nhớ đến một tháng điền dã tại Hà Nội, trong đó gần như mỗi ngày tôi đều di chuyển bằng xe ôm công nghệ Grab qua sông Hồng để gặp gỡ các nghệ sĩ địa phương, tham dự trình diễn, khai mạc triển lãm và các buổi tụ họp. Dù Trung tâm Nghiên cứu Nghệ thuật ở Gwacheon và Á Space (thành lập năm 2018 tại Hà Nội) đều nằm ở phía bên kia con sông, Á Space lại tọa lạc trong chính ngôi nhà của nghệ sĩ và đồng sáng lập Tuấn Mami (sn. 1981, Hà Nội) và từ năm 2024 tới nơi được vận hành một cách tự nguyện bởi Ban giám tuyển gồm Hà Ninh Phạm, Đặng Thuỳ Anh, Vân Đỗ, Linh Lê, Châu Hoàng, và Vũ Đức Toàn (1), nơi đây được các nghệ sĩ thực hành thử nghiệm tại Việt Nam biết đến qua những buổi tụ họp, rượu vang nóng, bia và những cuộc trò chuyện.
Việc gặp nghệ sĩ Tuấn Mami không hề dễ dàng. Sau một năm rưỡi trao đổi trực tuyến, chúng tôi cuối cùng cũng gặp nhau vào ngày 6 tháng 12 năm 2025 tại một buổi khai mạc triển lãm ở Hà Nội. Mami mời tôi đến một buổi tụ họp, đồng thời cũng là một bữa tối, và giới thiệu tôi với các giám tuyển và nghệ sĩ. Họ mời tôi đến triển lãm Giáng sinh sắp tới của họ, Chẳng giống Giáng sinh (2), tại Á Space vào ngày 20 tháng 12. Trong các cuộc trò chuyện, có một câu hỏi tu từ khiến tôi nhớ mãi: “Vậy là giám tuyển chỉ cần một chiếc máy tính để viết lời giới thiệu triển lãm, còn nghệ sĩ video thì chỉ cần một phòng ngủ để dựng phim, đúng không?” Giám tuyển Châu Hoàng nói nửa đùa nửa thật, như một cách bình luận về việc những thực hành nghệ thuật và giám tuyển tưởng như “nhẹ” về mặt vật chất lại thường đòi hỏi những nỗ lực tập thể vô cùng công phu tại Việt Nam (3). Nhưng đối với những nghệ sĩ Việt Nam đã ở giai đoạn giữa sự nghiệp và làm việc ở nước ngoài như Mami, liệu các dự án quốc tế của họ có để lại ít dấu vết vật chất hơn đối với cộng đồng trong nước? Với câu hỏi này trong đầu, tôi đã đến tham dự triển lãm mới tại Á Space.
“Gặp gỡ” (gathering) là yếu tố cốt lõi làm mờ ranh giới giữa triển lãm và trình diễn, dần hình thành nên chất liệu trưng bày cũng như các mối quan hệ giữa con người với nhau. Mọi người dành phần lớn thời gian ngồi trò chuyện và trao đổi ý tưởng trên những bậc cầu thang ngoài trời—như một nhà hát hay rạp chiếu phim mở—trước và sau buổi trình diễn. Tại đó, tôi gặp nghệ sĩ Ngọc Nâu và hỏi cô có thường xuyên đến đây không. “Mỗi khi họ có sự kiện,” Ngọc Nâu trả lời (4). Sau đó, cô nói với tôi rằng tôi có thể đặt trước một bức vẽ của nghệ sĩ Phạm Minh Thắng bằng cách ghi tên mình lên một tờ giấy trắng, và có thể mang nó về nhà sau 9 giờ tối. Tôi càng cảm thấy bối rối, bởi tôi đã không phải trả một đồng nào cho triển lãm, các buổi trình diễn, rượu vang nóng tự làm, bia, đồ ăn nhẹ—và giờ là cả bức vẽ này.
Tôi hỏi nghệ sĩ và giám tuyển Đặng Thùy Anh rằng không gian này và các nghệ sĩ ở đây tồn tại như thế nào. “Chúng tôi thay đổi cấu trúc của Á Space mỗi năm, vì phải thích nghi với hoàn cảnh,” cô nói (5). Khi tôi hỏi Mami câu hỏi tương tự, anh chia sẻ rằng chính những con người ở Á Space mang lại cho anh năng lượng để tiếp tục duy trì không gian này. “Họ cũng nói rằng nơi này rất có giá trị và có thể đóng góp cho nhiều người khác. Nên tôi nghĩ rằng, nếu bạn chiến đấu cho nó, thì tôi cũng sẽ chiến đấu cho nó.”(6)
Sau một đêm trình diễn, tụ họp và triển lãm, tôi suy nghĩ về cách có thể lưu giữ sự kiện “phù du” này thông qua một dạng lưu trữ “mang tính quan hệ”: một lưu trữ không chỉ dựa vào các vật thể như brochure, bản vẽ, thiệp mời, lon bia hay thậm chí là hình ảnh, mà dựa vào việc duy trì các mối quan hệ dài hạn, có đi có lại, được xây dựng trên nền tảng niềm tin. Cách tiếp cận này hướng tới việc mở rộng các địa điểm của lưu trữ thông qua việc nuôi dưỡng các kết nối và hợp tác “Liên-Á”(7)—không phải để so sánh nhằm tìm ra một mô hình châu Á “tốt hơn” hay “tốt nhất”, mà dựa trên sự quan tâm và tôn trọng đối với tính đa dạng của các thực hành lưu trữ cũng như sự chênh lệch về phát triển kinh tế và hạ tầng nghệ thuật trong khu vực.
Trái: Nghệ sĩ và bạn bè tụ họp tại Á Space, ngày 20 tháng 12 năm 2025. Ảnh: Nguyễn Thủy Tiên.
Phải: Sau buổi tụ họp triển lãm/trình diễn tại Á Space, ngày 20 tháng 12 năm 2025. Ảnh: Đặng Thùy Anh.
*Sau khi được xuất bản trên tạp chí Seoul Art Guide vào tháng 4 năm 2026, văn bản đã được chỉnh sửa vào tháng 5 năm 2026 nhằm phản ánh những trao đổi từ các thảo luận với Vân Đỗ.
Chú thích
(1) Cảm ơn Vân Đỗ đã chỉ ra Ban giám tuyển hoạt động trên tinh thần tự nguyện đứng phía sau hậu trường.
(2) Ý tưởng cho sự kiện Unlike Christmas (Chẳng giống Giáng Sinh) được đề xuất bởi nghệ sĩ và nhà làm phim Lê Xuân Tiến. Các nghệ sĩ tham gia bao gồm Lê Xuân Tiến, NHHD, Linh San, Nguyễn Đình Phương, Phạm Minh Thắng, Phan Anh và Thạch Hiếu. Sự kiện diễn ra từ 17:00 đến 21:00 ngày 20 tháng 12 năm 2025. Tư liệu về các triển lãm, trình diễn và sự kiện có thể được xem trên trang Facebook của Á Space: https://www.facebook.com/a.experimental.art
(3) Châu Hoàng, trao đổi và thư từ với tác giả, ngày 9 tháng 3 năm 2026.
(4) Qiqian Zeng, ghi chép điền dã, 02/02/2026.
(5) Đặng Thùy Anh, phỏng vấn với tác giả with the author, 24/12/2025.
(6) Tuấn Mami, phỏng vấn với tác giả, 10/12/2025.
(7) “Inter-Asia” (Liên-Á) ở đây đề cập đến khái niệm “Asia as Method” (lấy châu Á làm phương pháp) của nhà lý thuyết phê phán Kuan-Hsing Chen và khái niệm “Inter-Asia referencing” (các xã hội châu Á tham chiếu chéo lẫn nhau) của nhà xã hội học Chua Beng Huat. Cả hai đều góp phần vào việc phi trung tâm hóa các hệ hình tri thức lấy Âu–Mỹ làm trung tâm bằng cách thúc đẩy việc nghiên cứu các xã hội châu Á thông qua sự tham chiếu chéo trong khu vực. Tác phẩm của Chen Asia as Method: Toward Deimperialization gần đây đã được Phạm Út Quyên dịch sang tiếng Việt với tựa đề Giải Đế Quốc: Lấy Châu Á Làm Phương Pháp.
Lời cảm ơn
Tôi xin chân thành cảm ơn ông Kim Daljin, Kim Junghyun, An Yorea và Kim Youngna tại Kim Daljin Art Archives and Museum, cũng như các nghệ sĩ và giám tuyển mà tôi đã gặp tại Á Space, Hà Nội, trong tháng 12 năm 2025 và tháng 1 năm 2026 và giám tuyển Vân Đỗ.
Qiqian Zeng: qiqianzeng@u.nus.edu
Qiqian Zeng là nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành Nghiên cứu Sân khấu và Trình diễn tại Đại học Quốc gia Singapore. Nghiên cứu của cô tập trung vào giao điểm giữa lưu trữ trình diễn, thực hành giám tuyển và ký ức.
