chuyên đề 5: triển lãm như một địa bàn viết sử

Tham luận viên: Bill Nguyễn, Lê Thuận Uyên, TS. Vũ Thị Hà
Điều phối viên: Nguyễn Như Huy

Lịch sử Việt Nam nói chung cũng như lịch sử nghệ thuật đương đại thường chịu ảnh hưởng và bị dàn xếp bởi các trần thuật chính thống từ phía nhà nước. Trong bối cảnh này, triển lãm cũng như các hình thức trưng bày phi truyền thống không chỉ đóng vai trò như nơi trưng bày tác phẩm, mà còn can dự trực tiếp vào dòng chảy lịch sử nghệ thuật, là nơi các trần thuật khác cũng như các nhân vật nghệ thuật có cơ hội hiện diện và đưa ra những quan niệm mới. Chuyên đề này nhằm bóc tách những vấn đề liên quan tới khả năng tham gia vào việc viết sử thông qua hình thức triển lãm, đi cùng với đó, mở rộng bàn về tính đại diện và sự “phong thánh” cũng như các hệ quả trong thao tác viết sử nghệ thuật.

Ở những điểm lệch, ta gặp nhau
Bill Nguyễn

Bằng những trải nghiệm cá nhân trong vai trò là người quan sát, ghi chép, phân tích lịch sử nghệ thuật Việt Nam và giám tuyển các dự án tập trung bóc tách các thực hành nghệ thuật nằm ở vùng ngoại biên, ở bài tham luận này, tôi đề xuất một ánh nhìn khác về cách thức lịch sử nghệ thuật Việt Nam được hình thành thông qua hai ví dụ: 1/ Trưng bày cố định các tác phẩm của cố hoạ sĩ Tạ Tỵ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam; và 2/ Triển lãm-dự án lưu trữ vẫn đang tiếp diễn mang tựa Tinh thần Bằng hữu do nhóm giám tuyển Trung tâm nghệ thuật Đương đại The Factory khởi xướng. Nằm ở hai đầu cầu Hà Nội và Sài Gòn, các hoạt động triển lãm, phát triển, giáo dục của hai tổ chức này phản ánh triết lý và mối quan hệ của họ với quang cảnh và lịch sử nghệ thuật địa phương như thế nào? Có công bằng không nếu chỉ nhìn họ như những cá thể đối nghịch: bên do nhà nước bảo trợ và vận hành, với những quan điểm được thúc đẩy bởi chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa Hiện thực Xã hội và lịch sử chính trị-xã hội chính thống; bên do tư nhân gây dựng, với mục tiêu tiếp sức cho cộng đồng nghệ sĩ đương đại, trong bối cảnh nghệ thuật đương đại-thử nghiệm còn chưa được chính thống hoá và phổ cập rộng rãi? Ẩn sau những định kiến ban đầu này, có tồn tại những ví dụ nào – chủ đích hoặc ngẫu nhiên – trong hoạt động trưng bày và quá trình giám tuyển của hai tổ chức này mà có khả năng tạo ra những trần thuật khác: không nhất quán, đi chệch tuyến tính đại tự sự, làm hiển lộ giới hạn của công việc giám tuyển, giúp mở ra những khả năng khác trong cách ta đọc và ghi sử? Thông qua những trải nghiệm và diễn giải đến từ góc nhìn độc lập của tôi, bài tham luận này tri nhận cả hai tiếng nói chính thống và phi chính thống, mang tới ánh nhìn cảm thông hơn trước những gì ta thường nghĩ là họ “thiếu thốn” hoặc bị giới hạn.

Tháo Gỡ Những “Nút Thắt”: Những Trọng Trách Của Giám Tuyển Trong Trưng Bày Về Văn Hóa Công Giáo Tại Bảo Tàng Dân Tộc Học Việt Nam
TS. Vũ Thị Hà

Quay trở lại thời điểm tháng 8/2008, kế hoạch khai mạc một trưng bày về văn hóa Công giáo tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam vào tháng 11 đã được cân nhắc cẩn trọng và ấn định lại vào tháng 12 cùng năm. Cận kề thời điểm đó, sự căng thẳng giữa nhà thờ và chính quyền thành phố Hà Nội trong vụ kiện tụng đất đai ở 42 Nhà Chung và 178 Nguyễn Lương Bằng bước vào giai đoạn gay cấn dẫn tới biểu tình. Tình hình căng thẳng khi đó đòi hỏi những người tổ chức trưng bày và lãnh đạo Bảo tàng cần có thêm thời gian để xem xét lại kỹ lưỡng hơn những chi tiết của cuộc trưng bày. Ngày 10/12/2008, lễ khai mạc trưng bày Sống trong bí tích – Văn hóa Công giáo đương đại diễn ra chỉ 2 ngày sau phiên xét xử các bị can là người Công giáo trong vụ biểu tình. Lễ khai mạc đã thu hút đông đảo những nhà quản lý, nhiều vị linh mục, giáo dân những người không Công giáo. Trưng bày đã nhận được những phản hồi tích cực và trở thành một hiện tượng văn hóa, xã hội thời điểm đó. Nhiều người không hiểu tại sao và làm thế nào có thể tổ chức được cuộc trưng bày này ở thời điểm nhạy cảm nhưng lại có một kết quả ấn tượng như vậy. Hãy cùng một giám tuyển đã tham gia tổ chức trưng bày này điểm lại những dấu mốc trong lịch sử du nhập, quá trình “bén rễ” của Công giáo ở Việt Nam – những “điểm lệch” hình thành những định kiến về Công giáo đến tận thời điểm cuộc trưng bày diễn ra; nhìn lại những “nút thắt” trong quá trình tổ chức trưng bày và hãy tham gia vào việc “gỡ nút” trong câu chuyện làm trưng bày của chúng tôi.

Khảo cứu nghệ thuật – Nhảy lò cò qua các vùng mờ
Lê Thuận Uyên

Công việc khảo cứu, tìm hiểu lịch sử nghệ thuật hiện đại và đương đại ở Việt Nam đôi khi gợi ra trạng thái của một người chơi nhảy lò cò, bởi lẽ quá trình ấy  đòi hỏi sự khéo léo, chú tâm và dẻo dai tương tự như trò chơi dân gian này vậy.

Vốn cơ sở dữ liệu khuyết thiếu, lại tản mác vì nhiều biến động lịch sử, người khảo cứu luôn như đi một chân vì ‘va đâu thiếu đấy’. Các tài liệu có sẵn thường được những người nghiên cứu hay giám tuyển nước ngoài lưu trữ bằng ngôn ngữ thông dụng toàn cầu là Tiếng Anh và nằm ở các kho dữ liệu ngoài nước. Ở trong nước, việc thu thập tư liệu đôi khi cũng không hoàn toàn thuận lợi khi nguồn tư liệu rải rác, tồn tại ở dạng chuyện kể, không có cứ liệu lịch sử minh bạch để đối chiếu và xác minh. Vấn đề này sẽ được làm rõ hơn qua quá trình phỏng vấn các cá nhân về một nhóm nghệ sĩ trong dự án Tinh thần bằng hữu (2017- đang tiếp diễn).

Bên cạnh đó, hạ tầng hỗ trợ công việc khai đào lịch sử nghệ thuật vô cùng khan hiếm, khiến cho người thực hành luôn phải tìm cách vượt qua chướng ngại về nguồn lực (nhân lực hỗ trợ, tài lực, cơ chế pháp lý.). Phần nữa, trong một số trường hợp, vì tính quán triệt của một ý hệ chung mà việc gợi ra nhiều cách đọc (hay cách diễn giải mở) có thể dẫn tới tình trạng nhảy chạm vạch kẻ—phạm luật và bị loại. Chính vì những lý do này, công việc khảo cứu lịch sử nghệ thuật thường diễn ra trong phạm vi chuẩn bị cho một triển lãm. Tại sao lựa chọn triển lãm lại phù hợp và gợi mở? Lời phản hồi cho câu hỏi này sẽ được làm rõ thông qua hai triển lãm 462 đường Bưởi  (Nhà Sàn Collective, 2018), và Lần trong / Nằm giữa / Vùi dưới / Lộ trên (The Factory, 2021) do hai đồng nghiệp Bill Nguyễn và Vân Đỗ đồng giám tuyển.

Bill Nguyễn (sn. 1988, Việt Nam) là nghệ sĩ-giám tuyển cam kết với việc nghiên cứu và phát triển các phương thức giám tuyển và thực hành nghệ thuật lấy nhu cầu địa phương làm trọng tâm. Sau khi nhận bằng Cử nhân Nghệ thuật tại ĐH Nottingham Trent (Anh Quốc), Bill trở về Việt Nam; trong hơn thập kỷ qua, anh hoạt động như một thành viên tích cực của quang cảnh nghệ thuật nước nhà. Qua các dạng thức thực hành nghệ thuật khác nhau – bao gồm trình diễn và viết lách bên cạnh các nỗ lực giám tuyển, Bill khám phá các khái niệm như sự thân mật, tính xa lạ, sự tiếp giáp văn hoá và sự thật lịch sử. Bill đã cộng tác với các không gian do nghệ sĩ vận hành như Nhà Sàn Collective và Hanoi Doclab; đồng thời cũng thành lập các nền tảng dành cho thử nghiệm giám tuyển và kết nối khán giả như Manzi Art Space và Curatorial Xà Quần. Bill là cựu thành viên nhóm giám tuyển tại Trung tâm Nghệ thuật Đương đại The Factory. Tháng 01 năm 2022, anh được bổ nhiệm làm Giám đốc Nguyễn Art Foundation. Bill từng tham gia phiên thứ 8 của Berlin Biennial Young Curators Workshop, và CuratorsLAB do Viện Goethe Đông Nam Á khởi xướng. Các dự án giám tuyển tiêu biểu của anh bao gồm “Chẳng còn, chưa tới” (2023), “Giải thưởng Nghệ sĩ xuất sắc” (2021-vẫn đang tiếp diễn), “Chúng ta ở đây, cùng nhau – một dự án Pollination” (2018), “Tinh thần Bằng hữu” (2017) và “0395A.ĐC” (2017).

Vũ Thị Hà là nhà nghiên cứu tại Phòng Kitô giáo, Viện Nghiên cứu Tôn giáo. Cô là Cử nhân khoa Lịch sử tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội (2001) và Tiến sĩ tại Học viện Khoa học Xã hội (2019). Công tác tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từ năm 2003 đến năm 2023, cô đã tham gia nghiên cứu, sưu tầm và tổ chức nhiều trưng bày về văn hóa các dân tộc Việt Nam. Bên cạnh đó, mối quan tâm nghiên cứu của cô hiện nay là nhân học đô thị, thay đổi xã hội – và văn hóa sự thích ứng các dân tộc ở Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa thông qua những câu chuyện của những con người cụ thể. Theo cô, từng con người cụ thể đang hằng ngày thực hành và tham gia kiến tạo bản sắc văn hóa. 

Lê Thuận Uyên hiện là một giám tuyển sống và làm việc tại Hà Nội. Cô hiện là Giám đốc Nghệ thuật của Trung tâm Nghệ thuật The Outpost – tổ chức tư nhân hướng tới sưu tầm, trưng bày và mở rộng tệp khán giả cho nghệ thuật thị giác ở Việt Nam. Vốn được đào tạo trong lĩnh vực khoa học chính trị, Uyên quan tâm tới những góc nhìn đa chiều về lịch sử, xã hội thông qua những câu chuyện cá nhân luôn lẩn khuất. Thực hành của cô rọi vào ảnh hưởng của bối cảnh xã hội và mạch ngầm bản địa tới sự phát triển của ngôn ngữ nghệ thuật đương đại Việt Nam. Thực hành giám tuyển của cô hướng tới việc hợp tác chặt chẽ với các nghệ sĩ, tìm hiểu ngôn ngữ nghệ thuật của họ, đồng thời đồng hành và nuôi dưỡng những chất vấn sáng tạo.

Một số triển lãm cô đã tham gia thực hiện bao gồm: “Thân bằng quyến thuộc” (Ilham Gallery, KL, 2019); “Gang of Five Lạc bước Tân kỳ” (Hà Nội, 2017); “Sindikat Campursari” (Jakarta, 2016); “(Những) phương Nam đan xen” (Sàn Art, online, 2016); “Những chân trời có người bay 3” (Hà Nội, 2015-17); trợ lý cho giám tuyển Trần Lương cho triển lãm “Miền Méo Miệng” (Umea, 2015);… Cô cũng tham gia lưu trú tại Art in General (New York) năm 2017 thông qua học bổng của Asian Cultural Council. Uyên từng làm việc và hợp tác cùng nhiều không gian nghệ thuật khác nhau, hỗ trợ về mặt tổ chức cũng như xây dựng chương trình, trong đó bao gồm Nhà Sàn Collective, Sàn Art, The Factory Centre for Contemporary Art, APD (Centre for Art Patronage and Development), Nguyễn Art Foundation.

Nguyễn Như Huy là giám tuyển độc lập, nhà phê bình nghệ thuật, dịch giả, và thi sỹ. Với vai trò của một người phê bình nghệ thuật, Như Huy viết, dịch và xuất bản các các nghiên cứu liên quan đến nghệ thuật đương đại Việt Nam, văn hóa và lý thuyết nghệ thuật. Anh được mời làm diễn giả cho nhiều hội thảo quốc tế như “Nghệ thuật Việt Nam sau Đổi Mới” (Singapore, 2008), “Hội thảo Giám tuyển Châu Á” (Malaysia và Singapore, 2010), “Con đường khác: Sự trao đổi về nghệ thuật và văn hóa tại Châu Á” tại Yokohama, Nhật bản (2014) cùng nhiều hội thảo quan trọng khác.

Như Huy là đồng biên tập và tác giả của cuốn tổng tập song ngữ đầu tiên và duy nhất (cho đến nay) về nghệ thuật Việt Nam từ 1945-1990 do Bảo tàng Nghệ thuật Singapore ấn hành năm 2010 “Essays on modern and contemporary Vietnamese art” (tiểu luận về nghệ thuật Việt Nam hiện đại và đương đại). Anh cũng là tác giả của phần Tiếng Việt trong cuốn tổng tập về video art trên thế giới “Video, an art, a history” (Video, một nghệ thuật, một lịch sử) do Trung tâm Pompidou và Bảo tàng Nghệ thuật Singapore xuất bản năm 2010. Như Huy đã xuất bản hai tập thơ là “những câu phức tạp” (NXB Hội nhà văn, 2008), và “Sự Thật chính là Sự Vui” (NXB Hội Nhà Văn,  2022). Tuyển tập 10 bài thơ của anh cũng được giới thiệu trên Tạp chí Poetry Stand (Số 12, 2014).

Như Huy là đồng giám tuyển Singapore Biennale 2013, kể từ 2013 – 2016, anh là cố vấn giám tuyển cho dự án nghệ thuật dài hạn, Koganecho Bazaar, Yokohama, Nhật Bản. Anh cũng là giám tuyển khách mời cho “Brand New Project” 2015, một dự án thường niên do Đại học Sáng tạo Bangkok khởi xướng nhằm giới thiệu các nghệ sĩ trẻ tiềm năng của Thái Lan đến với nghệ thuật đương đại Thái. Năm 2016, Như Huy là đồng giám tuyển của Kuandu Biennale 2016, Đài Loan. Từ năm 2016 đến nay, Như Huy là giám đốc nghệ thuật của nhiều hoạt động và lễ hội liên ngành châu Á kéo dài 2 năm “In/Visible Station” 2016-2018 do ZeroStation tại thành phố Hồ Chí Minh tổ chức và quản lý và được tài trợ Trung tâm châu Á, Quỹ Nhật Bản tài trợ toàn bộ.

Dự án gần đây nhất anh tham gia giám tuyển là “Thoái Ẩn”, dự án giám tuyển xuyên quốc gia giữa các nghệ sĩ Việt Nam và Đài Loan tại Đà Lạt, Việt Nam, vào tháng 11 năm 2019. Như Huy là dịch giả của một số sách về nghệ thuật và triết học nghệ thuật, “Thế mà là nghệ thuật ư?” (Cynthia Freeland, NXB Tri Thức 2009), “Từ điển triết học Kant”  (Howard Caygill, NXB Tri Thức, 2016. Đồng dịch giả),  “Những cách thấy” (NXB Thế Giới và Phương Nam book, 2017), “Bảy ngày trong thế giới nghệ thuật” (Sarah Thornton, NXB Văn Học và công ty Đông A, 2016), “Triết học nghệ thuật của Heidegger”, (Julian Young, NXB Thế Giới và công ty Nhã Nam 2019), “Tôi tư duy vậy thì tôi vẽ” (Thomas Cathcart & Daniel Klein, NXB Thế Giới và công ty Nhã Nam, 2020). Như Huy còn là người sáng lập và hiện là giám đốc nghệ thuật của ZeroStation (www.zerostationvn.org). Đây là một không gian – dự án lưu trú của các nghệ sĩ quốc tế và cũng là không gian trưng bày cho các dự án nghệ thuật đương đại trong và ngoài nước.

THÔNG TIN SỰ KIỆN: 

  • Thời gian: 09:00 – 18:30, Thứ Bảy và Chủ Nhật, Ngày 13 và 14 Tháng 4 Năm 2024
  • Địa điểm: Trung tâm Mỹ thuật Đương đại – Hội Mỹ thuật Việt Nam, 621 Đê La Thành, Hà Nội
  • Xin lưu ý, khách tham dự yêu cầu phải đăng ký trước. Để tham gia, vui lòng đăng ký qua đường link sau:
Đăng ký tham dự

Hội thảo Chuyên đề Ngành Giám tuyển Lần thứ Nhất*

Khởi xướng và tổ chức: Á Space
Đồng tổ chức: Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU-SIS)
Nhà tài trợ kim cương: Dogma Collection
Nhà tài trợ vàng: Nguyễn Art Foundation
Đối tác truyền thông: Art Republik
Với sự hỗ trợ từ Trung tâm Nghệ thuật The Outpost

*Nằm trong khuôn khổ VINACURA, một dự án do Á Space, Nguyễn Art Foundation và The Outpost Art Organisation đồng khởi xướng và thực hiện.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.